بررسی برخی اراء و نظریات لودویک ویتگنشتاین
<< wittgenstein 3 >>
ویتگنشتاین در طول زندگى اش فقط یک کتاب خود را به چاپ رساند
و آن هم «رساله منطقى- فلسفى» بود. او این کتاب را پس از چند سال
یادداشت بردارى در آگوست 1918 یعنى هنگامى که در ارتش اتریش خدمت
مى کرد به پایان رساند و در نوامبر همان سال که به اسارت نیروهاى ایتالیایى در
آمد دست نویس آن را به همراه خود به اردوگاه اسرا برد و بعداً از آنجا براى
«راسل» فرستاد. متن آلمانى کتاب او در سال 1921 و ترجمه انگلیسى آن که
به پیشنهاد «مور» نام لاتینى بر آن نهادند در سال 1922 به چاپ رسید.
او معتقد بود که این کتاب راه حلى پایانى براى مسائل فلسفى است بدین لحاظ بعد
از انتشارش به مدت ۸ سال از فعالیت هاى آکادمیک کناره گرفت و مابین سال هاى
1920 تا 1926 در روستاهاى دور دست اتریش به تدریس در دبستان پرداخت.
در سال 1929 او تصمیم گرفت به «کمبریج» بازگردد و مصمم شد تقاضاى دکترا
از کمبریج کند و «رساله منطقى- فلسفى» را که شهرت جهانى پیدا کرده بود به
عنوان تزش معرفى کرد. «راسل» و «مور» از او امتحان شفاهى گرفتند و
«مور» چنین گزارش داد:
«نظر شخصى من این است که تز آقاى ویتگنشتاین اثرى نبوغ آمیز است و هر
چه که باشد یقیناًَ مطابق سطح لازم براى دکتراى فلسفه کمبریج است.»
از همان سال 1929 او شروع به رد نتایج کتاب «رساله» کرد و بیش از ۲۵
سال برسر کتاب دومش کارکرد و نهایتاً موضع جدیدى را اتخاذ کرد که در
کتاب «پژوهش هاى فلسفى» که بعد از مرگش منتشر شد انعکاس یافت.
اثرى که به تصدیق بسیارى از صاحب نظران یکى از مهمترین و تاثیر گذارترین
آثار فلسفى قرن بیستم است. بدین ترتیب باید گفت «ویتگنشتاین» یگانه فیلسوفى
است که دو بار در اندیشه فلسفى انقلاب به پا کرده است.
او در «رساله» (ویتگنشتاین متقدم) معتقد بود هدف فلسفه توضیح منطقى اندیشه
است و در پژوهش هاى فلسفى -(ویتگنشتاین متاخر) بر این باور بود فلسفه
نبردى بر علیه سرگردانى هوشمند ما به وسیله زبان است.
آموزه هاى ویتگنشتاین در «رساله منطقى- فلسفى» پژواکى از نظریه
«اتمیسم منطقى» راسل است که پوزیتیویست هاى منطقى و دیگر پیروان تحلیل
زبانى در این دوره را تحت تاثیر قرار دارد.
آموزه هاى رساله را مى توان در پنج اصل صورت بندى کرد:
۱- زبان از قضایاى پیچیده اى تشکیل شده است که مى تواند از طریق تحلیل به
قضایاى کمتر پیچیده تجزیه شود تا در نهایت به قضایاى بنیادى یا ساده برسیم.
در واقع زبان باید درپى تحلیل به عناصرى نهایى تجزیه شود که دیگر به اجزاى
سازنده کوچک ترى تجزیه پذیر نیستند. در این حالت زبان مشتمل بر قضایاى
بنیادى است که تصویر واقعیتند و ادات منطقى آنها را به هم وصل مى کند تا
قضایاى مرکب را پدید آورند.
در بند ۲۲/۴ رساله آمده است «یک قضیه بنیادى شامل نام هاست، این قضیه
شبکه اى یا رشته اى از نام هاست» و در توضیح اسم در بند ۲۰۳/۳ مى نویسد:
«یک نام یعنى شى، شى معنى آن است». بنابراین قضایاى بنیادى، ترکیبى از
زنجیره هایى از نام ها هستند که به مفهومى دقیقاً منطقى درک مى شوند و
تمام قضایاى معنى دار دیگر با این قضایاى بنیادى ساخته مى شوند.
قضایاى بنیادى به لحاظ تشبیه با شیمى، قضایاى اتمى هستند و قضایاى
مرکب، قضایاى مولکولى.
۲ - متناظر با اصل اول، جهان هم از واقعیات پیچیده اى تشکیل یافته است که
مى توان از طریق تحلیل در نهایت به واقعیات اتمى ساده آن برسیم که جهان
کلیتى از این واقعیات ساده است.
وقتى زبان باید در پى تحلیل به عناصر نهایى تجزیه شود که به اجزاى
سازنده کوچک تر قابل تجزیه نیست، چون زبان بازنمایى واقعیت است پس جهان
هم باید متشکل از امورى واقعى باشد که به تمامى بسیط اند.
در سطح زبانى قضایاى اتمى ساده ترین احکامى هستند که مى توان درباره جهان
صادر کرد و واقعیت هاى اتمى مرکب از اشیاى ساده اند (همانند قضیه بنیادى
که مرکب از اسم هاست و اسم یعنى شى) که مى توانند به مفهوم دقیقاً منطقى
درک شوند. که اصل بعد جمع اصل یک و دو است.
۳- ماهیت زبان نیازمند قضایاى بنیادى است و قضایاى بنیادى یا اتمى به لحاظ
منطقى واقعیات اتمى را تصویر مى کند.این نظریه که به «نظریه تصویرى معنا»
شناخته مى شود، جان کتاب رساله منطقى- فلسفى است. برطبق این نظریه، زبان
تصویر واقعیت است و واقعیات در زبان منعکس مى شوند به عبارت دیگر ساختار
زبان ساختار جهان را باز مى تابد. ویتگنشتاین در دوره متقدمش جهان را متشکل
از اشیایى بسیط، مجزا و بدون تغییر مى داند که تنها روابط میان آنها دستخوش تغییر
مى شود و وضع و حالت هاى تازه اى پدید مى آید. این وضع و حال ها
(States Of Affairs) زمینه ساز ایجاد امور واقع مى شوند که جهان از آنها به
وجود مى آید. از دیدگاه او میان جهان و زبان تناظرى یک به یک حاکم است یعنى
اتم ها یا اشیاى بسیط سازنده عالم، به وسیله نام ها و اسم ها در زبان بیان مى
شوند و وضع و حال ها در قالب قضایاى بنیادى یا اتمى؛ توصیف امور واقع نیز
به وسیله قضایاى مرکب صورت مى گیرد که از به هم پیوستن قضایاى بنیادى
پدید مى آیند. در نتیجه از دیدگاه او جهان عبارت است از وضع و حال هاى
موجود. پس مى توان دیدگاه ویتگنشتاین متقدم را اینگونه نشان داد که امور واقع
همان قضایاى مرکب، وضع و حال ها قضایاى بنیادى و اشیاى بسیط همان اسم ها
هستند.
۴- برطبق نظریه تصویرى معنا تنها قضایایى که واقعیات را تصویر مى کنند
یعنى قضایاى علمى معنا دار هستند.
ویتگنشتاین در بند ۵۳/۶ رساله مى نویسد: «روش درست در فلسفه در واقع چنین
خواهد بود چیزى نگویى مگر آنچه که بشود گفت یعنى قضایاى علم طبیعى، یعنى
چیزى که هیچ ربطى به فلسفه ندارد و هر گاه که کسى بخواهد چیزى ما بعد الطبیعى
بگوید برایش اثبات کنى که نتوانسته به برخى علائم در قضایایش معنى بدهد هرچند
که این کار آن فرد را راضى نخواهد کرد، این روش تنها روش اکیداً
درست است.»
بنابراین در نزد ویتگنشتاین روش صحیح در فلسفه اثبات این معنى است که هر
قضیه متافیزیکى خاص، بى معنى است. البته او بعداً نظریه معنى دارى خود
در «رساله» را نقد کرد و از آن دست کشید. البته نظریه معنى دارى او دنباله
منطقى همان اصول پیش است.
5- قضایاى متافیزیکى، اخلاقى و الهیاتى اظهاراتى هستند که به لحاظ تجربى قابل
شناخت نیستند چون این قضایا، ارتباطى با آنچه که مى توان تجربه کرد ندارد.
ویتگنشتاین براین باور بود که رساله منطقى- فلسفى از طریق آنچه که درباره
زبان و جهان بیان کرده است اخلاق و دین را به منزله امورى که تنها مى توانند
خود را ظاهر سازند و نمایش دهند اما توصیف پذیر نیستند، روشن ساخته است.
از دیدگاه او اخلاق و الهیات امورى هستند که نمى توان بیانشان کرد. آنها خود را
آشکار مى سازند و در واقع امر راز آمیز هستند. در بند ۴۲/۶ از رساله مى نویسد:
«بنابراین ممکن نیست که قضایاى اخلاقى وجود داشته باشند، قضایا نمى توانند چیزى
را که والاتر است ابراز کنند» و در بند ۴۲۱/۶ مى گوید: «آشکار است که نمى
توان اخلاقیات را به زبان آورد. اخلاقیات متعالى هستند» همچنین در بند
۰۰۳/۴ رساله آمده است: «غالب قضایا و پرسش هایى که در آثار فلسفى
دیده مى شوند، کاذب نیستند، بلکه بى معنى هستند. بنابراین ما به پرسش هایى
از این دست نمى توانیم پاسخ دهیم بلکه تنها مى توانیم اثبات کنیم که بى معنى
هستند و تعجب آور نیست که عمیق ترین مسائل فى الواقع اصلاً مسئله نیستند.»
ویتگنشتاین در دوره دوم فلسفى خود بر این باور بود که برخى از دیدگاه هاى
«رساله» اشتباه است. نقد او از «رساله» منجر به اصول جدیدى شد که در
کتاب «پژوهش هاى فلسفى» منعکس شد. او در این کتاب نظریه تصویرى
معنا را مورد انتقاد شدید قرار مى دهد و آراى خود را از بسیارى لحاظ نقطه
مقابل نظریه اتمیسم منطقى مى داند. او توجه خود را به نقشى که زبان در شکل
دادن به شخصیت آدمى و در تعامل میان افراد یک جامعه بازى مى کند،
معطوف داشت.
از این جهت کل محتواى «پژوهش هاى فلسفى» بررسى در باب ماهیت زبان و
جامعه و ارتباطات پیچیده میان آن دو است.
آموزه هاى او در «پژوهش هاى فلسفى» را مى توان بدین صورت
خلاصه بندى کرد:
۱- واژگان به مانند ابزارها هستند. همچنان که ابزارها براى کارکردهاى مختلف
به کار برده مى شوند، واژه ها یا بیان هاى زبانى نیز براى کاربردهاى مختلف
به کار گرفته مى شوند. اگرچه برخى قضایا براى تصویر کردن واقعیات
استفاده مى شوند اما برخى دیگر چنین نیستند.
در نظریه اتمیسم منطقى زبان واجد نوعى ساختار نهفته ضرورى و نسبتاً ساده
تلقى مى شد که وظیفه آشکار ساختن آن به عهده فلسفه است. ویتگنشتاین در
حقیقت این فرضیه را مورد حمله قرار مى دهد. او در پژوهش هاى فلسفى
بر این اعتقاد است که زبان همانند ابزار یا آلتى است که مى تواند براى
مقاصد بى شمارى استفاده شود.
در نتیجه هر تلاشى براى تعیین چگونگى کارکرد زبان به کمک تنظیم تعداد
اندکى از قواعد، به مانند آن است که بگوییم ابزارى نظیر پیچ گوشتى فقط
براى باز کردن و بستن پیچ کاربرد دارد و از یاد ببریم که پیچ گوشتى به
خوبى مى تواند در باز کردن در قوطى ها یا چفت کردن پنجره ها هم به
کار مى رود.
او در دوره متقدمش بر این باور بود که زبان باید ساختارى انعطاف ناپذیر داشته
باشد و بدون قواعد هیچ زبانى ممکن نیست. اما در دوره متاخر این عقیده را ابراز
کرد که قاعده به صرف خود امرى بى جان است. به مانند کسى که خط کشى
در دستش است و کاربرد آن را نیاموخته باشد. قواعد نمى توانند کسى را مجبور
کنند و حتى نمى توانند او را هدایت کنند مگر آن که فرد بداند که چگونه آنها را
به کار برد. شناخت این انعطاف پذیرى زبان ویتگنشتاین را به اصل دوم مى رساند.
۲- افراد درگیر بازى هاى زبانى مختلفى هستند. مثلاً دانشمندان درگیر بازى
زبانى متفاوتى نسبت به الهیون هستند و معناى قضیه باید در زمینه آن فهمیده شود
یعنى برحسب قواعد بازى اى که قضیه جزیى از آن است. منظور از بازى
زبانى نوعى فعالیت اجتماعى قاعده مند است که در آن کاربرد زبان نقش
اساسى دارد.
در بند ۷ کتاب «پژوهش هاى فلسفى» مى نویسد: «کل زبان، شامل زبان و اعمالى
را که در آن بافته شده است، بازى زبانى مى نامم». و در بند ۲۳ مى گوید:
«منظور او از بازى زبانى در اینجا، برجسته ساختن این واقعیت است که سخن
گفتن به زبان بخشى از یک فعالیت یا بخشى از یک صورت زندگى است».
ویتگنشتاین با مثال مشهورش درباره استاد و وردست در ساختمان سازى،
مفهوم بازى زبانى را توضیح مى دهد. استاد مثلاً فریاد مى زند «نیمه» و وردست
باید یک «نیمه» بیاورد. سخن ویتگنشتاین این است که معنى کلمه «نیمه» را
کاربردش در فعالیتى که استاد و وردست انجام مى دهند تعیین مى کند.
به عبارت دیگر آدمى زبان را در درون یک جامعه و در جریان آنچه ویتگنشتاین
از آن به عنوان «شکل زندگى» یاد مى کند فرا مى گیرد. معانى واژه ها کاربرد
آنها در حوزه عمل اجتماعى است، مفاهیم نیز که به وسیله واژه ها بیان مى شوند
در چارچوب «بازى هاى زبانى» و ظرف تعامل اجتماعى معنا و محتواى خاص
خود را مى یابند.
۳- زبان شخصى و خصوصى امکان پذیر نیست و در این خصوص تجارب
شخصى به همان اندازه تجارب بیرونى بى فایده اند. ویتگنشتاین از مفهوم
درد به عنوان مثال خوبى از تجربه درونى براى ابطال زبان خصوصى استفاده
مى کند.
او از طریق بررسى کاربرد زبانى درد نشان مى دهد این واژه معناى خود را
نه از طریق رجوع به درون بلکه با توجه به محیط پیرامون پیدا مى کند.
از دیدگاه او تجربه هاى شخصى نمى توانند منشا تولید مفاهیم عمومى و ایجاد
زبان مشترک براى تفهیم و تفاهم میان آدمیان باشند. ویتگنشتاین بر این باور است
که از طریق اشاره اى نمى توان زبان را فراگرفت و اگر کسى بخواهد بدین
طریق زبان بیاموزد باید از قبل بر بخشى از زبان، یعنى بازى زبانى اشاره
کردن، احاطه داشته باشد.
او تعریف از طریق اشاره را هم در مورد امور بیرونى و هم در مورد
امور درونى مانند درد صحیح نمى داند و منکر این بود که افراد به حالت
درونى و شخصى خود دسترسى مستقیم دارند. مثلاً اگر کسى بگوید مى دانم
درد دارم بى معنى است. (بند ۲۴۶ کتاب پژوهش هاى فلسفى).
او همچنین تاکید دارد که اجزاى تشکیل دهنده اندیشه تنها در زمینه شکل زندگى
ما به دست مى آیند و فهم مى شوند. فراگیرى مفاهیم از طریق یادگیرى زبان در
درون یک جامعه معین امکان پذیر است. از دیدگاه او قواعد به وسیله جمع و بر
اساس توافق کسانى که در یک شکل زندگى با یکدیگر مشترک اند ساخته مى شود
و به صورت خصوصى نمى توان از یک قاعده پیروى کرد. به طورى که در بند
۳۸۴ کتاب پژوهش هاى فلسفى مى نویسد: «شما مفهوم درد را وقتى یاد گرفتید
که زبان را یاد گرفتید».
۴- رسالت فلسفه تبیین امور نیست بلکه روشنگرى و توصیف آنهاست. در واقع
فلسفه هدفش یافتن دیدى روشن از وضع امور است و نه کسب معرفت بیشتر.
در بند ۱۲۶ کتاب پژوهش ها مى نویسد: «فلسفه فقط همه چیز را پیش روى
ما قرار مى دهد و نه چیزى را توضیح مى دهد و نه چیزى را استنتاج مى کند
چون همه چیز آشکارا در معرض دید است چیزى براى توضیح نمى ماند».
به اعتقاد او فلسفه یکى از شاخه هاى درونى مقوله شناخت انسانى نیست و
قضایاى تبیینى و توضیحى جایى در فلسفه ندارند و همان گونه که در بند
۲۵۵ مى گوید:
«پرداخت یک فیلسوف به یک مسئله همانند مداواى یک بیمارى است».
او وظیفه فیلسوف را در پژوهش هاى فلسفى اش این مى داند که ببیند مردم
چگونه در کاربردهاى متعارف از زبان کمک مى گیرند.در بند ۱۲۷ کتاب
مى نویسد: «کار فیلسوف عبارت است از گردآوردن یادآورى ها براى یک
مقصود خاص».
ویتگنشتاین از بند ۸۹ تا ۱۳۳ کتاب پژوهش هاى فلسفى این معناى جدید از فلسفه
را بسط مى دهد. ویتگنشتاین با دو کتاب خود دو انقلاب فلسفى ایجاد کرد که ت
ا به امروز محل ارجاع و برداشت هاى گوناگون است. این نابغه بزرگ فلسفه در
سال 1965 در کمبریج چشم از جهان فرو بست.
Ludwig Wittgenstein: Stanford encyclopedia of philosoph
-Tractatus logico-philosophicus. Routledge classics 2001
پایان بخش سوم
